İfadeye Çağrılan Kişi Hangi Haklara Sahiptir?

Karakoldan veya savcılıktan gelen telefon, çoğu kişide önce ‘hemen gidip anlatayım’ düşüncesi yaratır. Oysa ilk yapılması gereken, hangi sıfatla ve hangi dosya için çağrı yapıldığını öğrenmektir. Tanık, mağdur, müşteki ve şüphelinin usul içindeki hakları aynı değildir.

Şüpheli sıfatıyla alınan ifade, soruşturmanın erken fakat önemli bir aşamasıdır. Olayın henüz tam bilinmediği düşüncesiyle gelişigüzel verilen bir beyan, dosyadaki diğer delillerle birlikte ilerleyen aşamalarda değerlendirilir. Hazırlık yapmak gerçeğe aykırı bir anlatım kurmak değil; isnadı ve mevcut belgeleri anlamaktır.

İfade öncesinde bildirilmesi gereken haklar

Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca şüpheliye yüklenen suç anlatılır. Müdafi seçme ve onun hukuki yardımından yararlanma hakkı bildirilir; koşulları varsa baro tarafından müdafi görevlendirilir. Kişiye açıklamada bulunmama hakkı olduğu ve şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği de hatırlatılır.

Susma hakkı, kimliğe ilişkin soruları yanlış cevaplama hakkı değildir. Kimlik bilgileri doğru verilmelidir. Olayla ilgili sorular bakımından ise beyan verip vermeme kararı, isnadın ve dosyanın durumuna göre müdafiyle birlikte değerlendirilebilir.

Müdafiin işlevi yalnızca ifadeyi izlemek değildir

Müdafi, sorunun kapsamını, ifade tutanağının beyanı doğru yansıtıp yansıtmadığını ve hukuka aykırı yöntem kullanılıp kullanılmadığını takip eder. Soruşturma evresinin gizlilik sınırları içinde dosyaya erişim ve delil sunma seçeneklerini değerlendirir.

Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, şüpheli veya sanık tarafından hâkim ya da mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bununla birlikte ‘nasıl olsa geçersiz olur’ düşüncesiyle özensiz beyanda bulunmak doğru değildir; tutanak dosyada kalır ve soruşturmanın yönünü etkileyebilir.

Tutanak imzalanmadan önce

Tutanakta hata varsa imzadan önce düzeltilmesi veya çekincenin açıkça yazılması istenmelidir. Baskı, tehdit, yorma, aldatma veya iradeyi bozan başka yöntemlerle beyan alınması yasaktır. Böyle bir durum varsa olay mümkün olan ilk anda kayıt altına alınmalı ve hukuki başvuru yolları değerlendirilmelidir.

• Sıfat, dosya numarası ve isnat edilen olay doğru mu?

• Sorular ile verilen cevaplar eksiksiz yazılmış mı?

• Kullanılmayan ifadeler veya anlamı değiştiren özetler var mı?

• Sunulan belge ve delil talepleri tutanağa geçirilmiş mi?

• Başlangıç ve bitiş saati ile hazır bulunanlar gösterilmiş mi?

Müdafisiz kolluk ifadesinin sınırı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 18.10.2016 tarihli E.2013/309, K.2016/375 sayılı kararında, müdafi bulunmadan kollukta alınan ikrarın sanık tarafından mahkemede doğrulanmadığı bir dosyayı inceledi. Kurul, bu beyan dışarıda bırakıldıktan sonra diğer delillerin ayrıca araştırılması gerektiğine karar verdi.

“CMK’nın 148. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca kolluk ifadesi hükme esas alınamaz.”

Bu kural, dosyadaki bütün delillerin geçersiz hâle geleceği anlamına gelmez. Kamera, tanık, arama tutanağı veya başka maddi deliller kendi koşulları içinde değerlendirilebilir. Yine de ilk ifadenin soruşturmanın yönünü etkileyebileceği unutulmamalı; ifade öncesinde isnat öğrenilmeli, müdafi yardımı değerlendirilmeli ve tutanak okunmadan imzalanmamalıdır.

Resmî kaynaklar

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu — Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

• Adalet Bakanlığı — Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği bağlantıları

• Yargıtay CGK, 18.10.2016, E.2013/309, K.2016/375